NOTA EDYTORSKA

Czapa / Janusz Krasiński

Wykaz wersji opublikowanych w edycji cyfrowej:

1. J. Krasiński, Czapa (komedia stereofoniczna), „Dialog” 1965, nr 6 (pierwodruk)

2. J. Krasiński, Czapa czyli Śmierć na raty. Dramat wisielczy w dwóch aktach, w: J. Krasiński¸ Czapa i inne dramaty, PIW, Warszawa 1973

3. J. Krasiński, Czapa czyli Śmierć na raty. Makabreska, w: Teatr szklanego ekranu, ISKRY, Warszawa 1970.

Osobno, w kolekcji „Dramat Polski. Reaktywacja” na platformie Nowej Literatury Polskiej opublikowano opracowanie krytyczne dramatu, zgodnie z wydaniem: J. Krasiński, Krzak gorejący. Dramaty, wybór i wstęp W. Zwinogrodzka, opracowanie edytorskie A. Kramkowska-Dąbrowska, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2013.

http://nplp.pl/dramat-reaktywacja/czapa/

Pozostałe przekazy tekstowe Czapy

J. Krasiński, Czapa, w: J. Krasiński Śniadanie u Desdemony, Wydawnictwa Radia i Telewizji, Warszawa 1976.

Antologie wieloautorskie: Antologia dramatu, t. 2, wyb. i posł. J. Koenig, PIW, Warszawa 1976; Antologia dramatu polskiego 1945–2005, t. 2, wyb. i oprac. J. Kłossowicz, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007.

Przekazy niepublikowane:

1. Maszynopis z odręcznymi poprawkami autora (Muzeum Literatury, inw. 4247)

2. Maszynopis w teczce podpisanej Pięć dramatów, archiwum domowe pisarza

Koncepcja edycji

Janusz Krasiński napisał Czapę na bardzo specyficzne zamówienie radia – dramat miał eksponować konkretne efekty foniczne związane z technologią stereo. Jako słuchowisko Czapa odnosiła wielkie sukcesy, dlatego autor przygotował także jej wersję sceniczną. Dopisał sceny, aby uzyskać pełnowymiarowy spektakl, przeformułował także towarzyszące dialogom didaskalia. Stworzył również wersję telewizyjną – dramat, który mógłby być (i był) realizowany w Teatrze Telewizji. W edycji cyfrowej opublikowano zatem trzy wersje stanowiące autorską adaptację tekstu na potrzeby różnych mediów.

Edycja umożliwia lekturę każdej wersji osobno, obok siebie oraz daje możliwość zestawienia fragmentów dodanych, usuniętych i zredagowanych w poszczególnych wersjach. Pokazuje zatem dramat dzieło w ciągłej przemianie  – dostosowywane przez autora do różnych mediów. Pozwala prześledzić warsztat pisarza, jego wrażliwość na dźwięk, ruch, świadomość medium radiowego, teatralnego i telewizyjnego. Skłania do analizy, w jaki spososób i w jakim zakresie autoadaptacja modeluje sensy dzieła.

W edycji wyeksponowano także elementy tekstu, które kreują przestrzeń w świecie przedstawionym: są to zapisane w didaskaliach sygnały dźwiękowe oraz kierunki ich nadawania. Szczególną uwagę poświęcono także słownictwu dotyczącemu kary śmierci – oraz „spraw futrzarskich” jako istotnego elementu świadomości bohaterów, czyli przestępców parających się kradzieżą futer. Wyróżniono także należące do folkloru więziennego piosenki współtworzące dźwiękową warstwę świata przedstawionego dramatu Krasińskiego.

Wybór podstaw tekstowych

W prezentowanej edycji cyfrowej za podstawy wydania Czapy przyjęto pierwodruki poszczególnych autorskich wersji dramatu. Były to publikacje powstające pod ścisłą kontrolą pisarza. Późniejsze wydania (w antologiach) noszą znamiona poprawek redakcyjnych (nie zawsze kontrolowanych przez autora). Z kolei odnalezione rękopisy stanowią wcześniejsze redakcje tekstu opublikowanego z podtytułem Dramat wisielczy w dwóch aktach. W prezentowanej edycji opublikowano zatem pierwodruki jako ostateczne autorskie redakcje poszczególnych wersji. Umożliwiło to także odpowiednią płaszczyznę porównania tych trzech wersji pisanych przez autora z myślą najpierw o realizacji radiowej, następnie teatralnej i wreszcie: telewizyjnej.

Opracowanie redakcyjne

Edycja ma na celu przede wszystkim pokazanie i zestawienie trzech autorskich wersji Czapy. Ma charakter dokumentacyjny, dlatego nie ingerowano w kształt i brzmienie przekazów przyjętych jako podstawy wydania. Ewentualne uwagi edytorskie i poprawki zamieszczono w przypisach.

Struktura edycji

Wersje dramatu opublikowano w sąsiadujących ze sobą kolumnach, z których każda może być czytana osobno lub w zestawieniu. W każdej wersji sklasyfikowano didaskalia, zgodnie z zasadami przyjętymi w całej kolekcji. Edycja eksponuje szczególne cechy Czapy i wyobraźni twórczej jej autora, jednocześnie jednak została opatrzona warstwami komentarza właściwymi dla całej kolekcji.

Opis opracowania cyfrowego poszczególnych warstw i struktur zamieszczono w osobnej nocie.

 Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska

CYFROWA NOTA EDYTORSKA

Nota ogólna Cyfrowej edycji dramatu powojennego i współczesnego:

https://docs.google.com/document/d/1UdbvRthMkm-wlCHY0iUAweWw3_5IEW5JuPvNOmRoPrw/edit?tab=t.0 

Sposób cytowania: 

- J. Krasiński, Czapa,  oprac. A. Kramkowska-Dąbrowska, B. Szleszyński, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Metadane: 

Na pasku bocznym znajduje się ikona

której kliknięcie wyświetla – w panelu bocznym – metadane o utworze: autorstwo, gatunek, ilość fragmentów.

Ikona 

otwiera – na głównym ekranie – tekst dwu not edytorskich do każdego z utworów w kolekcji.

Struktura edycji:

Platforma TEI.NPLP.PL (TEI PANORAMA) zawiera dwa zasadnicze komponenty:

1. Edytor do oznaczania tekstów w standardzie TEI (backend, strefa dla twórców edycji)

2. Oprogramowanie do wizualizacji edycji (frontend, strefa dla użytkownika)

To samo oprogramowanie (zarówno frontendowe, jak i backendowe) obsługuje wszystkie korpusy edytorskie. Sposób wykorzystania oprogramowania zależy od systemowych decyzji podjętych przy tej konkretnej edycji i jest wdrażane poprzez ręczne oznaczanie korpusu przez edytorów cyfrowych. Wszystkie korpusy na platformie korzystają z tego samego zbioru znaczników TEI, jednak sposób ich zastosowania zależy od specyfiki danej edycji i decyzji podjętych przez edytorów.

Na cyfrową edycję dramatu Janusza Krasińskiego składają się trzy wersje tekstu, zamieszczone w trzech osobnych kolumnach:

- Czapa (komedia stereofoniczna), „Dialog” 1965, nr 6 (pierwodruk)

- Czapa czyli Śmierć na raty. Dramat wisielczy w dwóch aktach, w: J. Krasiński¸ Czapa i inne dramaty, PIW, Warszawa 1973

- Czapa czyli Śmierć na raty. Makabreska, w: Teatr szklanego ekranu, ISKRY, Warszawa 1970.

Struktura edycji cyfrowej pomyślana jest tak, by możliwe było wyświetlanie jednej, dwóch lub jednocześnie trzech wersji tekstu w sąsiadujących kolumnach. 

Ikonka „struktury” – u góry na pasku bocznym 

pozwala wyświetlić w panelu bocznym listę wszystkich scen dramatu:

Każda z wersji tekstu składa się z kilku elementów: strony tytułowej, tytułu, spisu osób oraz kolejnych scen. Wersja druga – sceniczna - podzielona jest również na akty. Kliknięcie w tytuł sceny na pasku bocznym pozwala wyświetlić jej tekst na ekranie głównym. 

Tę samą funkcję (nawigacji pomiędzy scenami) pełni również zakładka u góry ekranu – pod tytułem dramatu.  

Każdy z trzech tekstów Czapy składa się z następujących elementów:

1. wypowiedzi postaci,

2. didaskaliów,

3. oznaczeń bytów,

4. zmian naniesionych na tekście dramatu i różnic pomiędzy trzema wersjami tekstu.

1. Wypowiedzi postaci

Do oznaczania wypowiedzi postaci użyto znacznika “speaker” wraz z unikalnym identyfikatorem przypisanym danej postaci. 

Tak np. postaci Olesia przypisano identyfikator „2629”:

Na froncie strony użytkownik zobaczy nazwę postaci i jej wypowiedź w formie odpowiedniej dla typografii dramatu:

Kliknięcie w określenie postaci – np. Oleś, Kuźma, etc. – otwiera okno, w którym pojawia się nota dotycząca danej postaci

a także link do osobnej strony danego bytu (postaci) :

Oznaczenie każdej z wypowiedzi danej postaci tym samym identyfikatorem umożliwia zestawienie wszystkich jej wypowiedzi oraz wyświetlanie różnorodnych statystyk i zestawień dotyczących dystrybucji wypowiedzi.

Po najechaniu kursorem na ikonkę „Wypowiedzi” na pasku bocznym

wyświetlić można na panelu bocznym statystykę wypowiedzi postaci oraz statystykę wzmianek o tych postaciach w całym dramacie.

Kliknięcie belki 

pozwala wyświetlić na głównym ekranie statystykę szczegółową tych wzmianek/wypowiedzi (ile dana postać mówi w każdym z aktów, a ile o mówi się o niej) dla poszczególnych scen dramatu :

Natomiast kliknięcie słowa „wypowiedzi” przy poszczególnych postaciach (obok podana jest ich liczba w całym tekście) 

pozwala zobaczyć zestawienie wszystkich kolejnych wypowiedzi danej postaci w kolejnych scenach:

2. Didaskalia

Drugim elementem struktury TEI są didaskalia – oznaczone, zgodnie ze schematem  wskazanym w TEI Guidelines, znacznikiem “stage”. Tak wygląda np. jedno z didaskaliów w scenie I w wersji 1 (radiowej) tekstu:

Widok backendu:

Widok frontendu:

W tekście dramatu didaskalia wyróżnione są – zgodnie z konwencją – kursywą. Mogą one występować zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz wypowiedzi postaci.

Tak jak w całej kolekcji – didaskalia zostały skategoryzowane według następującej typologii:

1.     Didaskalia metatekstowe (metatext).

-  motto, przedmowy, adnotacje końcowe

- didaskalia eksponujące szczególne ujawnianie się autora w samym tekście dramatu 

2.     Didaskalia organizujące ruch sceniczny postaci (movement).

3.     Didaskalia organizujące komunikację werbalną i pozawerbalną (communication).

- informacje na temat ekspresji mowy, określające kierunek repliki

- śmiech, milczenie, nieartykułowane dźwięki, potakiwanie, kręcenie głową etc.

4.     Didaskalia ujawniające stan wewnętrzny bohaterów, ich odczucia, emocje i przeżycia psychiczne (psyche).

5.     Didaskalia foniczne (audio).

- dźwięki przynależące do świata przedstawionego, słyszane przez bohaterów.

6.     Didaskalia teatralne (media-theatre).

- didaskalia niosące informacje o autorskiej wizji prezentacji dramatu na scenie, dotyczące: scenografii, przestrzeni teatralnej, rekwizytów, kostiumów, znaków teatralności lub np. oświetlenia czy nagłośnienia sceny

7.     Didaskalia radiowe (media-radio).

- didaskalia ukazujące autorską świadomość medium radiowego, niosące informacje o projektowanej przez autora prezentacji radiowej dramatu (ze szczególnym uwzględnieniem radiowych środków fonicznych)

8.     Didaskalia telewizyjne  (media-television).

- didaskalia informujące o szczegółach projektowanej przez autora realizacji telewizyjnej, dotyczące ruchu kamery i kadrowania, oświetlenia, montażu itp.

Kategorie didaskaliów oznaczono w tekście (dzięki opracowanemu rozszerzeniu znaczników TEI DRAMA), dodatkowo opatrując je specjalnie zaprojektowanymi znakami graficznymi, ułatwiającymi natychmiastową identyfikację kategorii didaskaliów.  Po najechaniu kursorem na ikonę wyświetla się nazwa danego typu didaskaliów („metatext”, „movement”, „space” etc.). 

Jeden blok czy nawet pojedyncze zdanie z didaskaliów może być rozbite na kilka różnych typów lub – jak w ostatnim didaskalium w powyższym fragmencie – oznaczone podwójnie.

Statystyki didaskaliów

Oprogramowanie daje możliwość wyświetlenia wszystkich didaskaliów z konkretnego dokumentu wraz z ich typami, a także zestawienia statystyk w poszczególnych dokumentach i wersjach. Można je wyświetlić przy pomocy poniższej ikony na pasku bocznym: 

W bocznym panelu wyświetli się wówczas ogólna statystyka didaskaliów dla całego dramatu:

Kliknięcie zakładki „Statystyki didaskaliów” (u góry panelu) pozwala zobaczyć – na ekranie głównym –  statystykę poszczególnych typów didaskaliów dla poszczególnych scen dla każdej z wersji dramatu:

Z kolei kliknięcie ikonki, znajdującej się przy tytule każdej z wersji

otworzy dodatkowe okno, w którym znajdują się wszystkie didaskalia z całego tekstu dramatu w pełnym brzmieniu. 

3. Warstwa bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities)

W tekście dramatu oznaczono byty (jednostki indeksowe). We wszystkich trzech wersjach tekstu są to przede wszystkim byty osobowe, będące jednocześnie postaciami dramatu; miejsca oraz byty z kategorii leksykon, wydarzenie, utwór, etc.

Dane określane jako “byty”, pełniące m.in. funkcję indeksu, określano tagami <name> , <title> oraz <phr> i różnicowano wartościami atrybutu <type>. 

Tak np. w poniższym krótkim fragmencie ze sceny 1 aktu I drugiej (scenicznej) wersji tekstu Oleś występuje i jako speaker – czyli postać mówiąca w dramacie, i jako postać, do której zwraca się Kuźma („bracie”, „Oleś”). We wszystkich przypadkach jest ona zakodowana jako byt z identyfikatorem 2629:

Użytkownik może kliknąć zarówno w nazwę bytu „Oleś” jako postaci mówiącej (speaker), we fragmenty wypowiedzi Kuźmy, oznaczone jako byt osobowy „Orfeusz”, by przejść do strony danego bytu.

Na stronie bytu (https://tei.nplp.pl/entities/2629), oprócz noty mu poświęconej, znajdziemy listę fragmentów, w których występuje dany byt:

a także „szablony użycia”, czyli pojawiające się w tekście peryfrastyczne, metonimiczne i inne sposoby określenia (zwracania się do) danego bytu:

Ikona bytów na pasku bocznym 

pozwala na wyświetlenie w panelu bocznym listy wszystkich bytów (postaci, miejsc, wydarzeń, utworów, etc.), o których mowa w danej scenie (tak w wypowiedziach postaci, jak i w didaskaliach). Tak np. w scenie I wersji 1 będzie to następujący wykaz bytów:

Liczba przy danym bycie wskazuje ilość wystąpień danego bytu w danej scenie dramatu.  Uwzględnione są tu wszelkie wystąpienia/określenia danego bytu (metonimiczne, peryfrastyczne, charakteryzujące, emocjonalne). Kolory belek (żółty –> osoby, niebieski –> miejsca, etc.) odpowiadają kolorom oznaczeń danych bytów w tekście dramatu.

Kliknięcie w ikonę przy określeniu bytów (na kolorowych belkach) pozwala aktywować aktywować/dezaktywować wyróżnienie bytów w tekście dramatu, dzięki czemu można czytać tekst zarówno z tymi oznaczeniami, jak i bez nich. 

4. Porównywanie poszczególnych wersji dramatów i ich strukturyzacja

W niniejszej edycji zestawiono trzy wersje tekstu - są one wyświetlane w sąsiadujących kolumnach, z których każdą można przesuwać w górę i w dół.

Oznaczono różnice (fragmenty dodane, usunięte i zmienione) pomiędzy wersjami. Każda zmiana opisana jest poprzez typ i precyzyjne odniesienie do powiązanego fragmentu (wypowiedzi, didaskaliów) w innej wersji, tej do której odnosi się ta zmiana.

Różnice w tekście oznaczane są w kodzie za pomocą znaczników TEI zastosowanych na konkretnych fragmentach tekstu zgodnie z następującym schematem: 

- fragmenty zastąpione: <mod change= <subst><add></add><del></del></subst></mod>

- fragmenty dodane lub obecne tylko we wskazanych wersjach: <mod change=><add></mod>

- fragmenty nieobecne w innych (późniejszych) wersjach: <mod change=</del></mod>

- inne modyfikacje tekstu: <mod change=</mod>

Każdą z tych warstw tekstu można aktywować/dezaktywować w tekście dramatu przy użyciu funkcji „Zmiany”, znajdującej się na pasku bocznym. Na panelu bocznym wyświetla się wówczas możliwość zaznaczenia lub odznaczenia zmian i właściwości artefaktu w tekście.

Na froncie strony każda zmiana oznaczona jest innym kolorem:

- czerwonym kolorem oznaczono fragmenty nieobecne w innej wersji, tj. w jednej z dwóch pozostałych wersji (zazwyczaj w wersji 3 czyli telewizyjnej),

- na zielono oznaczono fragmenty dodane / obecne w danej wersji, a nieobecne w 1 z pozostałych wersji,

- kolorem ciemnozielonym – fragmenty zmienione/ zastąpione,

- na szaro oznaczono „nieokreślone zmiany”.

Każdy fragment oznaczony jako zmiana dodatkowo opatrzony jest bardziej szczegółowym wyjaśnieniem. Po kliknięciu przez użytkownika w zaznaczony fragment, wyświetla się okno, w którym znajduje się

- opis zmiany (jaki to typ zmiany i wobec której z pozostałych wersji),

- link do odpowiedniego fragmentu w innych scenach.

I tak np. w jednej z wypowiedzi Kuźmy w scenie 1, aktu 1 w wersji 1 (radiowej) znajdziemy zdanie „Chyba ci się śniło?”, które zostało usunięte w wersji 3 (telewizyjnej).

Jako nieobecne w innych (późniejszych) wersjach, zostało ono zakodowane przy pomocy znacznika <mod change=</del></mod>:

Na froncie strony wyświetla się ono jako zaznaczone kolorem czerwonym:

Kliknięcie w nie spowoduje otwarcie okna, w którym objaśniono, że fragment ten brzmi identycznie w wersji 2 (scenicznej), nieobecny jest natomiast w wersji 3 – telewizyjnej. Kliknięcie w link spowoduje otwarcie odpowiedniego fragmentu w innej wersji, przy czym fragment ten zostanie chwilowo podświetlony na żółto.

Oto widok odpowiedniego fragmentu w wersji 3, telewizyjnej, gdzie nie pojawia się to zdanie:

W przypadku, gdy usunięto nie fragment wypowiedzi czy didaskalium, ale całą wypowiedź czy większy blok tekstu - dodany do fragmentu link odeśle nas do ostatniej wypowiedzi przed usuniętymi. Tak np. poniższy fragment z wersji radiowej, oznaczony na czerwono, nie pojawia się w wersji telewizyjnej:

Link z wypowiedzi Kuźmy odniesie nas zatem do ostatniej wypowiedzi obecnej w wersji 3, czyli do wypowiedzi Strażnika („Marmolada”).

Ten sam mechanizm porównywania i wyświetlania zmienionych fragmentów w pozostałych wersjach zastosowany został przy pozostałych typach zmian.

Przy scenie 7, aktu I wersji 2 (scenicznej) znaleźć można (pod ikoną „media” na pasku bocznym):

- Wykaz scen dodanych w wersji scenicznej i telewizyjnej (w stosunku do wersji radiowej)

- Zestawienie scen we wszystkich wersjach.ki